Eski Türkçede Dürtü Kontrolünün Duyu Organları Aracılığıyla Kavramsallaştırılması
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.19221553Anahtar Kelimeler:
Eski Türkçe, Kavramsal Metafor, Dürtü Kontrolü, Algı, DuyuÖzet
Bu çalışmada, Eski Türkçede kavramsal metafor kuramı bağlamında dürtü kontrolünün duyu organları aracılığıyla kavramsallaştırılması incelenmektedir. Eski Türkçe dönemi Orhun, Uygur ve Karahanlı Türkçesi dönemlerini kapsamaktadır. Eski Türkçe dönemi içerisinde yer alan metinlerdeki metafor kullanımının sıklığı; Türkçenin gelişim düzeyi, bireyin düşünme ve dünyayı algılama şekliyle ilgilidir. Metaforlar somut ve soyut kavramları ifade etmede bilişsel ve iletişimsel bir araç olarak kullanılmaktadır. Bu dönem içerisinde yer alan metinlerin genellikle öğretici, siyasi ya da dinî nitelikte olması göz önüne alındığında metaforların öğretme, ikna etme ve bellekte kalıcı yer oluşturma amaçlarıyla kullanıldığı dikkat çekmektedir. Eserlerde tespit edilen göz + fiil ve dil + fiil yapıları ile oluşturulan kavramsallaştırmalarda “sakınarak bakma”, “bakışlarına hâkim olma”, “yetinme”, “dikkatli konuşma”, “çekinmeden konuşma” gibi anlam alanları karşılanmaktadır. Bulgular, görsel uyaranların dürtüleri harekete geçirmesi sonucu öz denetim ihtiyacını artırdığını dilin ise bu tepkilerin toplumsal kurallara göre düzenlenmesinde bir denetim aracı olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda çalışmada, bedensel deneyimden kavramsal alanlara yapılan eşleştirmelerin duyu, algı ve denetim ilişkisi çerçevesinde nasıl işlediği ortaya konulmaktadır.
Referanslar
Arat, R. R. (2008). Kutadgu Bilig. (2. Baskı). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Çakmak, S. (2019). Atebetü’l-Hakayık. Hatice Coşkun (Ed.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
Çalışkan, N. (2009). Kavramsal anahtar modeliyle iki dilli çocuklara metafor ve deyim öğretimi [Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı].
Doksat, M. K. ve Güvender Doksat N. (2024). Evrimsel psikoloji ve evrimsel perspektiften temel psikiyatrik hastalıklar. (1. Baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.
Evans, V. ve Green, M. (2006). Cognitive linguistics: An introduction. Edinburgh University Press.
Fischer, S. R. (2022). Dilin tarihi. (Çeviren: Muhtesim Güvenç). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Freud S. (2014). Uygarlığın huzursuzluğu. (5. Baskı). (Çeviren: Haluk Barışcan). Metis Yayınları.
Gibbs, R. W. (1994). The poetics of mind: Figurative thought, language, and understanding. Cambridge: Cambridge University Press.
Kaçalin, M. S. (2008), Yûsuf Has Hâcib: Kutadgu Bilig, Metin, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, (e kitap).
Karacan, N. (2024). Metafor nedir? Ne değildir?. Paradigma Akademi Yayınları.
Karadavut, A. (2023). Organ adlarıyla kurulan eski Türkçe deyimlerde duygular. Palet Yayınları.
Karakaş, S. (2017). Prof.Dr.SirelKarakaşPsikolojiSözlüğü:Bilgisayar Programı ve Veritabanı - www.psikolojisozlugu.com (sürüm: 5.2.0/2022))
Köse, M. ve Küçük, M. (2015) “Oryantalizm ve “Öteki” Algısı”, Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi 1(1), 107-127.
Kövecses, Z. (2003). Language, figurative thought, and cross-cultural comparison. Metaphor and Symbol 18(4), 311-320.
Kövecses, Z. (2010). Metaphor: A practical introduction Oxford: Oxford University Press.
Lakoff, G. ve Johnson, M. (2022). Metaforlar hayat, anlam ve dil. (Çeviren: Gökhan Yavuz Demir), Minotor Kitap İthaki Yayıncılık.
Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., ... and Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372.
Shimin Geng, H. Joachim Klimkeit ve J. Peter Laut, (1993). “Prolegomena zur Edition der Hami-Handschrift der uigurischen Daskarmapathâvadânamâlâ”, Türk Dilleri Araştırmaları, (3),213-230.
Sweetser, E. (1990). From etymology to pragmatics: Metaphorical and cultural aspects of semantic structure. Cambridge University Press.
Şen, S. (2017). Eski Türkçenin deyim varlığı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
Türk Dil Kurumu (2026). Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 29.01.2026).
Yükneki, Edip Ahmed bin Mahmud (2013). Atabetü’l-Hakayık, (Hazırlayan: Yaşar Çağbayır), Ötüken Neşriyat.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Meryem Erdoğan Çiller
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Eğitim Dil ve Edebiyat Dergisi'nde yayımlanan makaleler, yazarın tercihi doğrultusunda Creative Commons lisanslarından CC BY veya CC BY-NC kapsamında yayımlanır. Bu lisanslar, eserlerin paylaşılmasını ve yeniden kullanılmasını kolaylaştırırken, yazarların telif hakkını ellerinde tutmalarını sağlar. CC BY lisansı, eserin ticari ya da ticari olmayan her türlü kullanımına izin verirken; CC BY-NC lisansı yalnızca ticari olmayan kullanımlara izin verir ve ticari kullanımlar için yazar izni gerektirir. Her iki lisans türünde de eser sahibine atıf yapılması zorunludur.
CC BY 4.0 Lisansı altında bunları yapmakta özgürsünüz:
CC BY NC 4.0 Lisansı altında bunları yapmakta özgürsünüz:
Yazarların kendi makalelerinin telif hakkını elinde tutmalarına izin verilmeyen durumlarda, yazarlar makalelerini göndermeden önce dergi sekreteryası ile iletişime geçmeli, böylece standart dışı telif hakkı taleplerinin karşılanıp karşılanamayacağı konusunda tavsiyede bulunabiliriz. Ayrıca yazarlara, uyumluluğu sağlamak için fon sağlayıcılarının gereksinimlerini kontrol etmeleri önerilir.
