Tarihten Bugüne Türkçede Alfabe-Dil Uyumu
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.16728702Anahtar Kelimeler:
Türk Dili, Alfabe Değişimi, Yazı Sistemi, Kültürel EtkiÖzet
Türklerin tarih boyunca farklı coğrafyalarda yaşamaları ve çeşitli medeniyetlerle etkileşim hâlinde olmaları, kullandıkları alfabelerin zaman içinde değişmesine neden olmuştur. Bu çalışmada, Türk toplulukları tarafından tarihsel süreçte kullanılan beş temel alfabe olan Köktürk, Uygur, Arap, Kiril ve Latin alfabeleri, hem tarihsel gelişimleri hem de Türk diline etkileri bakımından incelenmiştir. Alfabelerin benimsenme nedenleri, dönemlerinin siyasi, dini ve kültürel yapılarıyla birlikte değerlendirilmiş; her bir yazı sisteminin Türkçenin fonetik özelliklerine ne ölçüde uyum sağladığı karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. İnceleme sonunda, Eski Türklerin ilk millî yazı sistemi olarak kabul edilen Köktürk alfabesi ile onu takip eden Uygur alfabesinin Türkçenin ses yapısına daha uygun olduğu görüşü birçok Türkolog tarafından kabul edilmektedir. Arap alfabesi, İslamiyet’in kabulüyle birlikte Türkler arasında yaygınlaşmış; ancak harf eşlenmeleri nedeniyle çeşitli yazım sorunları ortaya çıkmıştır. Bu durumu alfabenin genişletilmesiyle çözülmüştür. Kiril alfabesi, özellikle Sovyetler Birliği döneminde Orta Asya’daki Türk topluluklarına Rus dil politikası olarak dayatılmış ve Türk toplulukları arasında kültürel ayrışmalara yol açmıştır. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasının ardından kabul edilen Latin alfabesi ise hem modernleşme sürecinin bir parçası olmuş hem de Türkçenin sadeleşmesine katkı sağlamıştır. Sonuç olarak, alfabe yaşayan ve gelişen bir varlık gibi gelişimlere açık olmuştur. Yaşanan siyasal, ekonomik vb. olaylar alfabeleri değiştirmiş Türk devletleri süregelen zamanda çeşitli alfabeler kullanmıştır.
Referanslar
Aksan, D. (2000). Türkçenin sözvarlığı. Ankara.
Abboud, P. F., & McCarus, E. N. (1983). Elementary modern standard Arabic. Cambridge University Press.
Blair, S. (2006). Islamic calligraphy. Edinburgh University Press.
Clauson, G. (2002). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford University Press.
Coulmans, F. (2003). Writing systems: an introduction to their linguistic analysis. Cambridge University Press.
Csato, E. A., & Johanson, L. (1998). The Turkic languages. Routledge.
Daniels, P. T., & Bright, W. (Eds.) (1996). The world's writing systems. Oxford University Press.
Eraslan, K. (2023). Eski Uygur Türkçesinin grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ercilasun, A. B. (2004). Köktürkçe. Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ergin, M. (2006). Orhun abideleri. Boğaziçi Yayınları.
Fierman, W. (1991). Language planning and national development: The Uzbek experience. Mouton de Gruyter.
Gabain, A. von (1941) Alttürkische grammatik. Leipzig.
Grenoble, L. A. (2003). Language policy in the Soviet Union. Kluwer Academic Publishers.
Halle, M. (1959). The sound pattern of Russian: A linguistic and acoustical investigation. Mouton de Gruyter.
Healeys, J. F. (2012). The early Alphabet. University of California Press.
İmer, K. (1998). Türkçede yazı sistemleri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
Koçak, C. (1996). Türkiye'de milli şef dönemi (1938–1945). İletişim Yayınları
Korkmaz, Z. (2003). Türk dili üzerine araştırmalar. Akçağ Yayınları.
Landau, J. M., & Kellner-Heinkele, B. (2001). Politics of language in the Ex-Soviet Muslim states. Hurst.
Lewis, G. (2002). The Turkish language reform: a catastrophic success. Oxford University Press.
Ozar, B. (2021). Tarihsel süreç içinde Bulgar dilinin gelişimi. Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ankara.
Rona-Tas, A. (1991). Hungarians and Europe in the early Middle ages: An iIntroduction to early Hungarian history. Central European University Press.
Serdar, İ. (2023). 18. yüzyıl Rusya’sında reform hareketleri ekseninde dil reformu. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 37, 1365-1376.
Stankiewich, E. (1984). The Slavic languages: Unity in Diversity. Mouton.
Tekin, T. (1995). Orhon yazıtları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
Tekin, T. (2003). Eski Türk yazı dilleri. Simurg Yayınları.
Tekin, T. (1995). Eski Türk yazıtları. Türk Dil Kurumu Yayınları
Tekin, T. (1997). Tarih boyunca Türkçenin yazımı. Simurg.
Tunçay, M. (1989). Türkiye Cumhuriyeti’nde tek parti yönetimi’nin kurulması (1923–1931). Cem Yayınevi.
Ulu, C. (2014). Osmanlıda alfabe tartışmaları ve Latin alfabesinin kabulü sürecinde Mustafa Kemal'in çıktığı yurt gezileri: Tekirdağ örneği. Ankara Üniversitesi Tarih Araştırmaları Dergisi, 55, 277–303.
User, H. Ş. (2006). Başlangıcından günümüze Türk yazı sistemleri. Akçağ Yayınları.
Versteegh, K. (2001). The Arabic language. Edinburgh University Press.
Vikipedi (2025). Arap alfabesi. https://tr.wikipedia.org/wiki/Arap_alfabesi
Zieme, P. (2014). Buddhism among the Turks. Studies on the Inner Asian Languages, 29(1), 123–142.
Zürcher, E. J. (2004). Modernleşen Türkiye’nin tarihi (3. bs., F. Işık, Çev.). İletişim Yayınları.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Ceyda Yaman
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Eğitim Dil ve Edebiyat Dergisi'nde yayımlanan makaleler, yazarın tercihi doğrultusunda Creative Commons lisanslarından CC BY veya CC BY-NC kapsamında yayımlanır. Bu lisanslar, eserlerin paylaşılmasını ve yeniden kullanılmasını kolaylaştırırken, yazarların telif hakkını ellerinde tutmalarını sağlar. CC BY lisansı, eserin ticari ya da ticari olmayan her türlü kullanımına izin verirken; CC BY-NC lisansı yalnızca ticari olmayan kullanımlara izin verir ve ticari kullanımlar için yazar izni gerektirir. Her iki lisans türünde de eser sahibine atıf yapılması zorunludur.
CC BY 4.0 Lisansı altında bunları yapmakta özgürsünüz:
CC BY NC 4.0 Lisansı altında bunları yapmakta özgürsünüz:
Yazarların kendi makalelerinin telif hakkını elinde tutmalarına izin verilmeyen durumlarda, yazarlar makalelerini göndermeden önce dergi sekreteryası ile iletişime geçmeli, böylece standart dışı telif hakkı taleplerinin karşılanıp karşılanamayacağı konusunda tavsiyede bulunabiliriz. Ayrıca yazarlara, uyumluluğu sağlamak için fon sağlayıcılarının gereksinimlerini kontrol etmeleri önerilir.
